Stel je voor: je zit aan tafel met vrienden en het gesprek gaat over euthanasie.
▶Inhoudsopgave
De meningen zijn verdeeld. De een zegt: "Mensen moeten zelf kunnen kiezen wanneer hun lijden te groot wordt." De ander antwoordt: "Maar het leven is heilig, we mogen nooit actief een leven beëindigen." Het voelt vaak alsof we langs elkaar heen praten. Waarom is dat? Een belangrijke reden is een kloof in ons denken, een gat tussen feiten en oordelen. Dit wordt de ‘is-ought kloof’ genoemd. In dit artikel leg ik uit hoe dit filosofische concept de discussie over euthanasie en het recht volledig domineert.
Wat is die ‘is-ought’ kloof eigenlijk?
Je hoeft geen filosoof te zijn om dit te begrijpen. De kloof gaat simpelweg over het verschil tussen is en zou moeten zijn. De ‘is’-kant gaat over feiten.
Dit zijn dingen die we kunnen waarnemen, meten of bewijzen. Het is de objectieve werkelijkheid.
Bijvoorbeeld: "De patiënt heeft kanker en lijdt pijn." Of: "De wetgeving in Nederland staat euthanasie toe onder strikte voorwaarden." Dat zijn feiten. Dat is de ‘is’.
De ‘ought’-kant gaat over morele oordelen. Dit is hoe we vinden dat de wereld zou moeten zijn. Het is subjectief en gebaseerd op waarden.
Bijvoorbeeld: "Een mens zou moeten recht hebben op een pijnloos levenseinde." Of: "Artsen zou moeten nooit actief helpen bij het sterven." Dat is geen feit, maar een waarde-oordeel.
De kloof ontstaat omdat je niet automatisch van een feit (is) kunt afleiden wat moreel juist is (ought). Het feit dat iemand ondragelijk lijdt (is), betekent niet automatisch dat euthanasie de enige juiste oplossing is (ought). Daarvoor is een morele afweging nodig. Filosoof David Hume (niet Lionel Trilling, zoals soms wordt gedacht) benadrukte dit al eeuwen geleden: feiten en waarden zijn twee verschillende werelden.
De feiten: hoe de situatie nu is
Om de kloof te begrijpen, moeten we eerst kijken naar de ‘is’-kant van euthanasie. Wat zijn de harde cijfers en regels?
De cijfers in Nederland en België
In Nederland is euthanasie sinds 2002 legaal onder de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding. Het is een van de meest besproken wetten van de afgelopen decennia. In België is de situatie vergelijkbaar maar met kleine verschillen.
- In 2022 werden in Nederland 8.720 gevallen van euthanasie geregistreerd. Dat is ongeveer 5% van alle sterfgevallen in dat jaar.
- De meest voorkomende aandoeningen zijn kanker (70%), longaandoeningen en cardiovasculaire aandoeningen.
- De wet eist dat er sprake is van een vrijwillig en weloverwogen verzoek, en dat de lijden ondraaglijk en uitzichtloos is. Er moet een second opinion worden geraadpleegd en de arts moet de procedure volgens de KNMG-richtlijnen volgen.
Sinds 2002 is euthanasie daar ook gelegaliseerd. In 2022 werden er 3.329 gevallen geregistreerd.
De situatie in de Verenigde Staten
Een opvallend verschil met Nederland is dat de Belgische wet ook mogelijkheden biedt voor minderjarigen onder strikte voorwaarden, iets wat in Nederland (nog) niet het geval is. De Verenigde Staten laten een ander beeld zien. Daar is geen federaal recht op euthanasie.
Wel hebben verschillende staten wetgeving voor "aid-in-dying" (hulp bij zelfdoding). Dit is feitelijk geen euthanasie, maar een arts die een dodelijk voorschrijft aan een patiënt die het zelf inneemt.
- Statuten zoals Oregon’s Death with Dignity Act (sinds 1997) staan dit toe.
- In 2022 meldden zich in de VS ongeveer 2.500 patiënten voor deze hulp, vooral in staten als Oregon, Washington en Californië.
- De criteria zijn streng: de patiënt moet terminaal zijn (levensverwachting minder dan 6 maanden) en mentaal capabel.
De morele oordelen: hoe we vinden dat het zou moeten zijn
Als we alleen naar de feiten kijken, is het een kwestie van tellen en registreren.
Zelfbeschikking vs. Heiligheid van het leven
Maar de discussie wordt hevig zodra we de ‘ought’ invoeren. Hier botsen de waarden. Aan de ene kant staat het principe van autonomie.
De ‘ought’ hier is: "Een mens moet zelf kunnen beslissen over zijn of haar leven, tot het einde toe." Dit is een liberaal ideaal. Het idee is dat lijden verlichting verdient en dat een waardig levenseinde een recht is.
Denk aan de stelling: "Niemand zou moeten hoeven lijden als er geen hoop op verbetering is."
De rol van de arts en de maatschappij
Aan de andere kant staat de heiligheid van het leven. De ‘ought’ hier is: "Het leven is onaantastbaar en we mogen nooit actief een einde maken aan een leven." Dit wordt vaak gesteund door religieuze of traditionele visies. Het argument is dat het leven altijd waarde heeft, ook als er lijden is, en dat de arts nooit een doder mag zijn. Er is ook een discussie over de rol van de medische wereld.
Sommigen vinden dat artsen zouden moeten focussen op genezing en palliatieve zorg, niet op levensbeëindiging. Anderen vinden dat artsen juist de plicht hebben om lijden te beëindigen, zelfs als dat betekent dat ze het leven verkorten. Dit is een klassiek voorbeeld van de is-ought kloof: de ‘is’ is dat artsen medicijnen kunnen toedienen, de ‘ought’ is of ze dat moeten doen om lijden te voorkomen.
Hoe de kloof de wetgeving beïnvloedt
Hier wordt het echt interessant. De wet is een poging om de kloof te overbruggen.
De zoektocht naar objectieve criteria
Wetgevers proberen morele oordelen (ought) om te zetten in harde regels (is). De Nederlandse euthanasiewet is een perfect voorbeeld van een poging om subjectieve lijden te meten met objectieve regels.
De wet zegt: er moet sprake zijn van "ondraaglijk en uitzichtloos lijden." Maar wat is dat precies? Is pijn fysiek of psychisch? Hoe meet je uitzichtloosheid?
- Een verzoek van de patiënt.
- Een second opinion door een onafhankelijke arts.
- Een advies van een commissie (in Nederland de Toetsingscommissie).
De ‘is’ (de wet) probeert de ‘ought’ (het medelijden met de patiënt) te vangen in juridische hokjes binnen het gezondheidszorgrecht.
De uitdaging van psychisch lijden
Dit leidt tot complexe procedures: Deze regels zijn er om misbruik te voorkomen, maar ze creëren soms een nieuwe realiteit. De ‘is’ van de wet (de bureaucratie) kan in conflict komen met de ‘ought’ van de patiënt (snelle verlossing).
Een groot struikelblok in de wetgeving is psychisch lijden. In Nederland is euthanasie bij psychisch lijden wettelijk mogelijk, maar zeer zeldzaam en omstreden.
- Is: Een psychiatrische aandoening is moeilijk te meten vergeleken met kanker. Er is geen bloedtest voor depressie.
- Ought: Vinden we dat iemand met ondraaglijk psychisch lijden hetzelfde recht op euthanasie heeft als iemand met fysieke pijn?
In 2022 waren er ongeveer 20 gevallen. Hier botst de ‘is’ hard met de ‘ought’.
De wetgeving worstelt hiermee. De feiten (diagnoses) zijn vaag, maar de morele druk om te handelen is groot. Dit is waar de kloof het hardest voelt.
De juridische valkuilen
De is-ought kloof zorgt voor continue spanning in het rechtssysteem. Wetten zijn statisch, maar menselijk lijden is dynamisch. Wetgevers hopen dat strikte regels (de ‘is’) alle morele problemen oplossen, zoals ook zichtbaar is bij de juridische beschermingsplicht voor dieren.
De illusie van volledige controle
Maar in de praktijk blijkt dat lastig. Neem de wilsbekwaamheid. De wet eist dat de patiënt wilsbekwaam is op het moment van het verzoek.
Maar hoe beoordeel je dat bij iemand met dementie? Als iemand in een ver verleden een schriftelijk verzoek heeft gedaan (een ‘wilsverklaring’), maar nu niet meer lijkt te willen, wat dan?
De druk van de omgeving
De feitelijke situatie (de patiënt wil nu niet) botst met de morele wens (de patiënt wilde eerder wel). De rechter moet hier een beslissing over maken, maar de wet kan nooit alle nuances vangen. Een ander juridisch probleem is de sociale druk.
De ‘ought’ van de samenleving kan zorgen voor een onprettige ‘is’ voor de patiënt.
Ouderen kunnen het gevoel krijgen dat ze een "last" zijn. Hoewel de wet zegt dat druk niet mag tellen, is het in de praktijk moeilijk te controleren. Stel: een patiënt vraagt om euthanasie. Is dat omdat hij echt ondraaglijk lijdt (morele vrijheid), of omdat hij zijn kinderen niet wil belasten (sociale druk)?
De wet kan dit verschil vaak niet met zekerheid vaststellen. De feiten zijn er, maar de intentie blijft vaak verborgen.
Conclusie: De kloof blijft bestaan
De discussie over euthanasie zal nooit volledig verdwijnen zolang de is-ought kloof bestaat. Feiten veranderen, maar morele oordelen zijn diepgeworteld.
De ‘is’ van de medische wetenschap verandert voortdurend. Door betere palliatieve zorg (pijnbestrijding) neemt het fysieke lijden af, waardoor de noodzaak voor euthanasie soms minder lijkt.
Maar tegelijkertijd worden we ouder en krijgen we met nieuwe, complexe ziektes te maken zoals dementie, wat de discussie over psychisch lijden en wilsbekwaamheid weer aanwakkert. De ‘ought’ is net zo bewegelijk. De maatschappelijke acceptatie van euthanasie groeit, maar tegelijkertijd groeit ook de angst voor een ‘glijdende schaal’.
Uiteindelijk is de is-ought kloof geen probleem dat we hoeven op te lossen, maar een realiteit die we moeten managen. De wetgeving in Nederland en België is een poging om, net als bij de complexe vertaalslag naar juridische normen, een brug te slaan tussen feiten en waarden.
Het is een systeem van checks and balances, gebaseerd op vertrouwen en zorgvuldigheid. Maar het blijft een menselijk systeem, imperfect en vol spanning. Wie euthanasie echt wil begrijpen, moet niet alleen kijken naar de cijfers of de wet, maar ook naar de morele vragen die eronder liggen. Het gaat niet alleen om wat is, maar ook om wat we samen vinden dat zou moeten zijn. En die dialoog is nooit echt af.